Ubezwłasnowolnienie w kontekście standardów międzynarodowej ochrony praw człowieka

12 marca 2014 r. w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości odbyło się seminarium poświęcone problematyce instytucji ubezwłasnowolnienia w kontekście standardów międzynarodowej ochrony praw człowieka. W seminarium wzięli udział pracownicy Sekcji Prawa Cywilnego IWS oraz Sekcji Prawa Ustrojowego IWS oraz goście: prof. Piotr Machnikowski, członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, sędzia Jacek Ignaczewski z Departamentu Prawa Cywilnego Ministerstwa Sprawiedliwości, sędzia Robert Zegadło, sekretarz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego.

Referat wprowadzający do dyskusji wygłosił dr Maciej Domański. W wystąpieniu przedstawione zostały teoretyczne założenia nowego podejścia do problematyki osób niepełnosprawnych psychicznie i intelektualnie, oparte na przejściu od medycznego do społecznego modelu niepełnosprawności, akcentujące prawa podmiotowe tych grup. Przedstawione zostały ponadto zmiany sytuacji prawnej, wynikające z ratyfikacji przez Polskę Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. W wystąpieniu przeanalizowane zostały rozwiązania konwencji w zakresie gwarancji zdolności prawnej (czynnej i biernej), jak również wątpliwości wynikające z wykładni jej art. 12, zaprezentowanej w projekcie ogólnego komentarza Komitetu do spraw praw osób niepełnosprawnych do tego przepisu. W toku wystąpienia przedstawiona została również kwestia złożenia przez Polskę „oświadczenia interpretacyjnego” do art. 12 konwencji i wynikających z tego faktu konsekwencji.

W toku dyskusji analizowano problematykę wykładni art. 12 konwencji o prawach osób niepełnosprawnych i wynikające z przepisu obowiązki państw. Uczestnicy byli właściwie zgodni co do konieczności zmian w zakresie regulacji instytucji ubezwłasnowolnienia, obowiązującej w polskim prawie materialnym w niezmienionej postaci od 50 lat. Na taką potrzebę zdaje się również wskazywać, odnotowana w toku dyskusji, praktyka nadużywania instytucji kuratora dla osoby niepełnosprawnej (art. 183 k.r.o.) poprzez częste przyznawanie mu, w orzeczeniach sądowych, kompetencji do reprezentowania osoby, dla której został ustanowiony. Jednocześnie dyskutanci wskazali na konieczność zachowania w systemie prawnym możliwości zastosowania rozwiązań substytucyjnych, w wyjątkowych i skrajnych sytuacjach pozwalających na ograniczenie kompetencji do osobistego działania osoby niepełnosprawnej w obrocie prawnym.

W toku seminarium wyrażono obawę, że zbudowanie spójnego i operatywnego systemu instytucji prywatnoprawnych, służących ochronie osób niepełnosprawnych psychicznie i intelektualnie, jednocześnie odpowiadającego potrzebom społecznym,  w oparciu o rozwiązania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (w szczególności w interpretacji dokonanej przez Komitet do spraw praw osób niepełnosprawnych), jest niezwykle trudne, jeżeli nie niemożliwe. W związku z tym, rozważono dostępne dla polskiego ustawodawcy rozwiązania. W tym kontekście szczególnego znaczenie nabiera „oświadczenie interpretacyjne” do art. 12 konwencji, złożone przez rząd RP przy jej ratyfikacji. Zwrócono uwagę na konieczność ostatecznego i jednoznacznego wyjaśnienia charakteru oraz skutków złożonego oświadczenia.

W dyskusji przywołane zostały rozwiązania projektu założeń nowelizacji Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego, Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i innych ustaw w zakresie zdolności do czynności prawnych osób z niepełnosprawnością psychiczną, przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. Wyrażone zostały wątpliwości, czy wszystkie rozwiązania zawarte w projekcie założeń można uznać za zgodne z zobowiązaniami międzynarodowymi Polski.

W toku seminarium rozważana była idea utrzymania instytucji pod nazwą „ubezwłasnowolnienie” z nadaniem jej nowoczesnej i bardziej elastycznej treści. Rozwiązanie takie mogłoby pozwolić na uregulowanie analizowanej problematyki w bardziej autonomiczny sposób, z wykorzystaniem złożonego przez Polskę „oświadczenia interpretacyjnego” do art. 12 konwencji. Dyskutowana była również kwestia szerszego niż obecnie zastosowania sankcji bezskuteczności zawieszonej, w przypadku czynności dokonywanych przez osoby z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnością intelektualną. Rozwiązanie takie mogłoby zapewnić, z jednej strony, właściwy poziom ochrony interesów takich osób a z drugiej, nie ograniczać nadmiernie możliwości dokonywania przez nie czynności prawnych. Jako skomplikowany ale konieczny do rozwiązania w toku przyszłej nowelizacji problem, wskazano konieczność przesądzenia innych, poza ograniczeniem zdolności do czynności prawnych, skutków orzeczenia ubezwłasnowolnienia w obecnym stanie prawnym (przykładowo w zakresie prawa rodzinnego). 

Dyskutanci zwrócili ponadto uwagę na konieczność prowadzenia badań prawnoporównawczych w zakresie systemów prawnych państw, które dokonały już, w rozważanym zakresie, zmian zgodnych z nowymi standardami międzynarodowymi.

Wiadomość z serwisu: iws.org.pl